Plaats de Metropolis player op je website

De laatste aflevering van Metropolis gaat over bijgeloof. Bijgeloof-expert Bart Lauvrijs geeft commentaar over vier van de bijdragen.

Door Elja Looijestijn

‘Bijgeloof is een rituele manier om met het ongrijpbare om te gaan,’ verklaart godsdienstwetenschapper Bart Lauvrijs. Hij schreef onlangs het lijvige naslagwerk Een wereld vol bijgeloof en kent de achtergronden van de bijdragen die de Metropolis-verslaggevers van over de hele wereld instuurden. ‘Bijgeloof ging vooraf aan geloof,’ zegt de Vlaming. ‘Maar het komt ook voort uit het jodendom, christendom en de islam. Voor mij zijn de geschriften van die wereldgodsdiensten het zuivere geloof, en al het overige bijgeloof. Maar het loopt ook door elkaar. Voor de katholieken zijn zaligen en heiligen geloof, voor de protestanten bijgeloof. Dat het geluk zou brengen om bepaalde delen van een heiligenbeeld aan te raken, is dan weer bijgeloof, binnen geloof. Maar strikt wetenschappelijk gezien is al het geloof bijgeloof.’

Bijgeloof-expert Lauvrijs verklaart vier van de verhalen in Metropolis nader. In Nicaragua neemt verslaggever Stef Biemans zijn zoon mee naar de oppas, die hem gaatbeschermen tegen ‘de hitte’. Die kunnen baby’s oplopen als er een dronkenlap of een zwangere vrouw naar ze kijkt. Zij verfrissen zich dan met de onschuldige baby. Kleine Camilo krijgt een bad en een armbandje om hem te beschermen. ‘Dit hangt samen met de angst voor het boze oog,’ weet Lauvrijs. ‘Ook in islamitische landen zie je dit veel. Als er iemand al te afgunstig naar een baby kijkt, is dat niet goed. Dan knijpt de moeder bijvoorbeeld in de billen zodat het kind gaat huilen, om de kijker op afstand te houden. Ook mensen met een handicap, dronkaards en gekken probeert men weg te houden bij kinderen, omdat ze zo kwetsbaar zijn voor het boze oog. Ze krijgen dan kaurischelpen om, teentjes knoflook aan het mutsje of andere soorten talismannen.’

Verslaggever Abdel in Frankrijk gaat op bezoek bij Jocelyn, een bouwvakker die zich bezighoudt met spirituele zaken. Hij laat hem kennismaken met zijn beschermengelen. Lauvrijs is ervan overtuigd dat deze bestaan. ‘Sommige mensen hebben zoveel geluk en komen zo vaak onder een ongeluk uit, dat het geen toeval meer kan zijn. Dat hebben studies ook uitgewezen. Engelen zijn in het algemeen boodschappers, om mensen de goede richting uit te sturen. De beschermengel is het toonbeeld dat God niet de oorzaak is van het lijden, maar meevoelt met de lijdende mens. Engelen, kabouters, feeën en elfen: allemaal zijn het boodschappers die laten zien hoe de goden willen dat mensen leven. Dan kan positief en negatief zijn; tegenover de beschermengelen staan boze geesten.’

In Macedonië zijn waarzeggers nog steeds populair, ook bij een jong publiek. Daarom zijn er in het land geen spanningen tussen moslims en christenen, zegt Sonita. Iedereen heeft hetzelfde bijgeloof. Sonita heeft visioenen in haar dromen. Ze voorspelt ook de toekomst, aan de hand van kaarten, bonen, en koffiedik. Lauvrijs: ‘De toekomst wordt ook voorspeld met theeblaadjes, handlijnen en dergelijke. Onze uitdrukking “koffiedik kijken” komt natuurlijk ook van dit gebruik. Je komt bijgeloof overal tegen. Het klinken van glazen bij het proosten en de hand voor de mond bij het gapen hebben bijvoorbeeld ook een achtergrond uit het bijgeloof.’

Bijgeloof is levensgevaarlijk in Zambia. Mensen geloven daar dat ze genezen van aids als ze seks hebben met een maagd. Chris Mulenga heeft aids en gaat daarom trouwen met de achttienjarige Chansa Chilufaya. De dokter heeft hem verteld dat hij dan beter zal worden. Chansa vindt het moeilijk om een man te vinden, en heeft liever een man met aids dan geen man. ‘Een maagd staat in veel culturen voor zuiverheid en reinheid,’ zegt Lauvrijs. ‘Net als de kleur wit, vandaar het gebruik om in het wit te trouwen. Het voorbeeld uit Zimbabwe is natuurlijk een tragische vorm van bijgeloof. Het kan positief en negatief zijn. Sporters die kracht putten uit hun rituelen halen iets positiefs uit bijgeloof, dit is een hele nare kant ervan.’